Thành phần ban cưỡng chế thu hồi đất và nhiệm vụ theo Luật Đất đai 2024

Cưỡng chế thu hồi đất luôn là thời điểm căng thẳng và rủi ro nhất đối với người sử dụng đất khi phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư chưa đạt được sự đồng thuận. Việc thiếu hiểu biết về quyền hạn của cơ quan chức năng dễ khiến bạn rơi vào thế bị động, dẫn đến nguy cơ thiệt hại tài sản hoặc bỏ lỡ thời hiệu khiếu nại.

Tôi là Luật sư Đinh Hương, chuyên gia tư vấn pháp luật đất đai và khiếu kiện hành chính. Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết quy định pháp lý về ban cưỡng chế thu hồi đất theo Luật Đất đai 2024, giúp bạn nắm vững thành phần, thẩm quyền và cách thức bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.

Ban cưỡng chế thu hồi đất là gì? Căn cứ pháp lý thành lập

Khái niệm và sự thay đổi tên gọi theo luật mới

• Bản chất pháp lý: Ban cưỡng chế thu hồi đất là tổ chức lâm thời do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập nhằm thực hiện biện pháp cưỡng chế hành chính bắt buộc khi người sử dụng đất không tự nguyện chấp hành quyết định thu hồi đất đã có hiệu lực.
• Điểm mới của Luật Đất đai 2024: Luật Đất đai 2024 đã chính thức đổi tên từ “Ban thực hiện cưỡng chế” (theo Điều 71 Luật Đất đai 2013) thành “Ban cưỡng chế thu hồi đất”.
• Cơ chế hoạt động: Ban chỉ hoạt động trong phạm vi kế hoạch cưỡng chế cụ thể và tự động giải thể sau khi hoàn thành việc bàn giao mặt bằng sạch cho tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng.

Thẩm quyền thành lập và sử dụng con dấu

• Căn cứ pháp lý: Điểm a Khoản 4 Điều 89 Luật Đất đai 2024.
• Cơ quan có thẩm quyền ban hành: Chủ tịch Ủy ban nhân dân (UBND) cấp huyện nơi có đất bị thu hồi trực tiếp ra quyết định thành lập Ban cưỡng chế trước khi triển khai các biện pháp cưỡng chế.
• Quy định về con dấu:
  • Trưởng ban được sử dụng con dấu của UBND cấp huyện trong quá trình chỉ đạo, ban hành văn bản.
  • Phó Trưởng ban được sử dụng con dấu của cơ quan chuyên môn trực thuộc (nơi công tác) để giải quyết các phần việc được phân công.

Thành phần Ban cưỡng chế thu hồi đất gồm những ai?

Việc nắm rõ thành phần ban cưỡng chế thu hồi đất giúp người dân kiểm soát tính hợp pháp của đoàn công tác ngay tại hiện trường. Căn cứ quy định pháp luật, thành viên ban cưỡng chế thu hồi đất bao gồm các nhóm sau:

Trưởng ban và phó trưởng ban chỉ đạo

• Trưởng ban: Do Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch UBND cấp huyện đảm nhiệm, trực tiếp điều hành toàn bộ quá trình cưỡng chế.
• Phó Trưởng ban thường trực: Lãnh đạo cơ quan chuyên môn về tài nguyên môi trường hoặc quản lý đô thị cấp huyện (Trưởng phòng Tài nguyên và Môi trường hoặc Trưởng phòng Kinh tế, Hạ tầng và Đô thị).

Đại diện các cơ quan chuyên môn cấp huyện

• Cơ quan Thanh tra huyện: Giám sát toàn bộ tính pháp lý của hồ sơ cưỡng chế và quy trình thực hiện.
• Cơ quan Tư pháp: Rà soát, thẩm định căn cứ ban hành các quyết định hành chính liên quan.
• Cơ quan Tài nguyên và Môi trường: Cung cấp hồ sơ địa chính, nguồn gốc đất đai, hiện trạng đo đạc ranh giới thửa đất.
• Cơ quan Quản lý xây dựng/Giao thông: Kiểm kê, xác định kết cấu công trình, phương án tháo dỡ hạ tầng trên đất.

Đại diện đơn vị bồi thường và chính quyền cấp cơ sở

• Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường: Đại diện Hội đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cấp huyện hoặc Trung tâm Phát triển quỹ đất.
• UBND cấp xã nơi có đất: Đại diện lãnh đạo UBND cấp xã (Chủ tịch hoặc Phó Chủ tịch) chịu trách nhiệm phối hợp địa bàn.
• Lực lượng Công an: Lãnh đạo Công an cấp huyện và Công an cấp xã có trách nhiệm xây dựng phương án bảo vệ trật tự, ngăn ngừa hành vi quá khích.

Các tổ chức đoàn thể và thành viên giám sát độc lập

• Cơ quan giám sát: Đại diện Ủy ban Mặt trận Tổ quốc (UBMTTQ) Việt Nam cấp huyện và cấp xã.
• Tổ chức chính trị – xã hội: Hội Nông dân, Hội Liên hiệp Phụ nữ, Hội Cựu chiến binh, Đoàn Thanh niên cơ sở.
• Cơ quan thông tin – truyền thông: Đại diện Trung tâm Văn hóa – Thông tin và Thể thao địa phương thực hiện ghi âm, ghi hình làm tư liệu kiểm tra.

Bảng tổng hợp vai trò thành viên Ban cưỡng chế thu hồi đất

Nhiệm vụ và quyền hạn của Ban cưỡng chế thu hồi đất

Lập kế hoạch, phương án và dự toán kinh phí

• Nhiệm vụ của ban cưỡng chế thu hồi đất là chủ trì xây dựng Kế hoạch cưỡng chế chi tiết và Dự toán kinh phí thực hiện, sau đó trình Chủ tịch UBND cấp huyện phê duyệt.
• Quyền trưng dụng: Được quyền trưng dụng nhân lực, phương tiện, trang thiết bị từ các phòng, ban chuyên môn và đơn vị liên quan để phục vụ giải tỏa mặt bằng.
• Nguồn kinh phí chi trả: Toàn bộ kinh phí cưỡng chế được lập dự toán và trích từ nguồn kinh phí bồi thường, hỗ trợ, tái định cư của dự án, không được thu tùy tiện từ người có đất bị thu hồi.

Xem thêm: Chi phí cưỡng chế thu hồi đất ai chịu?

Quy trình vận động, tổ chức đối thoại và xử lý tài sản

1. Vận động và đối thoại trực tiếp: Trước khi thực thi biện pháp cưỡng chế, Ban phối hợp với UBMTTQ tổ chức vận động, thuyết phục người sử dụng đất:
   • Trường hợp đồng thuận: Ban lập biên bản ghi nhận; thời hạn bàn giao đất tối đa không quá 30 ngày kể từ ngày lập biên bản.
   • Trường hợp tiếp tục không chấp hành: Ban tiến hành cưỡng chế theo phương án đã duyệt.
2. Di dời và bảo quản tài sản:
   • Yêu cầu người bị cưỡng chế và những người liên quan tự nguyện rời khỏi khu đất và mang theo tài sản.
   • Trường hợp không tự nguyện di dời, Ban cưỡng chế thực hiện di dời người và toàn bộ tài sản ra khỏi khu đất; lập biên bản kiểm kê, niêm phong tài sản trước sự chứng kiến của các bên.
   • Vận chuyển tài sản về nơi lưu giữ an toàn do UBND cấp huyện bố trí. Chủ sở hữu tài sản phải chịu toàn bộ chi phí bốc xếp, bảo quản này.
   • Về vấn đề tài sản sau cưỡng chế, bạn có thể đọc chi tiết xử lý tài sản sau cưỡng chế thu hồi đất để hiểu rõ hơn.
3. Bàn giao mặt bằng: Hoàn tất việc giải tỏa, cắm mốc ranh giới và bàn giao nguyên trạng mặt bằng sạch cho tổ chức phát triển quỹ đất.

Điều kiện, thời hạn và khung giờ cưỡng chế bắt buộc tuân thủ

4 điều kiện tiên quyết để được phép cưỡng chế

Căn cứ Khoản 2 Điều 89 Luật Đất đai 2024, việc cưỡng chế chỉ được coi là hợp pháp khi đáp ứng đủ cả 4 điều kiện sau:

• Quyết định thu hồi đất đã có hiệu lực pháp luật nhưng người có đất không chấp hành sau khi đã được UBND cấp xã, UBMTTQ vận động, thuyết phục.
• Quyết định cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất đã được niêm yết công khai tại trụ sở UBND cấp xã và địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất.
• Quyết định cưỡng chế đã có hiệu lực thi hành.
• Người bị cưỡng chế đã nhận được quyết định cưỡng chế (hoặc Ban cưỡng chế đã lập biên bản xác nhận việc người có đất từ chối nhận/vắng mặt).

Thời hạn và các khung thời gian cấm cưỡng chế theo Luật Đất đai 2024

• Thời hạn thi hành: Phải tiến hành trong vòng 10 ngày kể từ ngày người bị cưỡng chế nhận quyết định hoặc từ ngày lập biên bản về việc vắng mặt/từ chối nhận (trừ khi quyết định có ấn định thời gian dài hơn).
• Khung giờ cho phép: Chỉ được thực hiện trong giờ hành chính.
• Khung thời gian NGHIÊM CẤM cưỡng chế:
  • Từ 22h00 đêm hôm trước đến 06h00 sáng hôm sau.
  • Các ngày nghỉ cuối tuần (Thứ Bảy, Chủ Nhật), ngày nghỉ lễ, tết theo Bộ luật Lao động.
  • Các ngày lễ truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số tại địa phương (đã được công nhận).
  • Thời gian 15 ngày trước và 15 ngày sau kỳ nghỉ Tết Âm lịch.
  • Các thời điểm có nguy cơ đe dọa trực tiếp đến an ninh, trật tự xã hội địa phương.

Xem thêm: Các trường hợp không được cưỡng chế thu hồi đất

Người dân cần làm gì khi có quyết định cưỡng chế thu hồi đất?

Kiểm tra tính pháp lý của thành phần đoàn cưỡng chế và văn bản

• Kiểm tra quyết định thành lập ban: Yêu cầu Trưởng ban công bố quyết định thành lập ban cưỡng chế thu hồi đất. Đối chiếu xem có đầy đủ lãnh đạo UBND huyện, cơ quan Công an, đại diện Tư pháp, Thanh tra và UBMTTQ hay không.
• Kiểm tra hiệu lực thời gian: Kiểm tra xem thời điểm cưỡng chế có rơi vào khung giờ cấm, ngày nghỉ lễ hoặc vượt quá mốc 10 ngày luật định hay không.
• Giám sát kiểm kê tài sản: Yêu cầu lập biên bản kiểm đếm chi tiết số lượng, tình trạng tài sản trước khi niêm phong, di dời. Tự chủ động quay video, chụp ảnh lại toàn bộ hiện trạng công trình và tài sản gắn liền với đất.

Lưu ý từ Luật sư Đinh Hương:

1. Tuyệt đối không sử dụng hành vi bạo lực, chống đối lực lượng chức năng tại hiện trường để tránh nguy cơ bị xử lý hình sự về tội “Chống người thi hành công vụ” theo Điều 330 Bộ luật Hình sự.
2. Mọi sai phạm của đoàn cưỡng chế (sai thành phần, sai khung giờ, làm hư hại tài sản) phải được ghi nhận bằng hình ảnh, video hoặc văn bản để làm căn cứ khiếu nại, khởi kiện sau này.

Thủ tục khiếu nại, khởi kiện khi phát hiện sai phạm cưỡng chế

• Khiếu nại hành chính: Gửi đơn khiếu nại lần đầu đến Chủ tịch UBND cấp huyện yêu cầu hủy bỏ quyết định cưỡng chế trái luật hoặc bồi thường thiệt hại tài sản do cưỡng chế sai quy định.
• Khởi kiện hành chính: Nộp đơn khởi kiện vụ án hành chính ra Tòa án nhân dân cấp tỉnh/thành phố để yêu cầu hủy quyết định thu hồi đất, quyết định cưỡng chế và buộc bồi thường thiệt hại thực tế.

Để bảo về quyền lợi của mình, hãy đọc khiếu nại quyết định cưỡng chế thu hồi đất để hiểu rõ hơn.

Nếu bạn đang đối mặt với nguy cơ cưỡng chế nhưng phương án bồi thường chưa thỏa đáng hoặc phát hiện quy trình giải tỏa có dấu hiệu vi phạm pháp luật, hãy liên hệ ngay với Luật sư Đinh Hương qua hotline 0984 95 88 33 để được thẩm định hồ sơ và hỗ trợ pháp lý kịp thời.

Câu hỏi thường gặp về Ban cưỡng chế thu hồi đất